dzielnica Halemba – historia
30 07 2008Dzielnica ta powstała z trzech odrębnych miejscowości: Halemby, Kłodnicy i Starej Kuźnicy. Najstarszą z nich jest Stara Kuźnica. W roku 1394 został wydany dokument, w którym mistrz hutniczy Henryk otrzymał od książąt raciborskich nadanie lasu, celem zbudowania nad rzeką – kuźnicy żelaza. Dało to początek osadnictwu na południowym brzegu Kłodnicy.
Kuźnica zwaną starą, odkąd w pobliżu wybudowano kuźnicę na północnym brzegu rzeki do połowy XVI wieku była własnością kolejnych kuźników, później zaś należała do księcia pszczyńskiego. W XVIII wieku jako jedna z nielicznych miejscowość posiadała wielki piec opalany węglem drzewnym.
W drugiej połowie XVI wieku, przez kilkanaście lat istniała tu także książęca kopalnia „Friendrichshoffnung” (jedna z pierwszych na Śląsku). Stara Kuźnica przez setki lat zachowała wiejski charakter, gdyż nie rozwinął się tu wielki przemysł. W 1783 roku osada miała 121 mieszkańców, a w 1830 roku – 286, a w początkach XX w. około 600. Szkoła w Starej Kuźni powstała w 1879 r. W czasie II wojny światowej istniał tu jeniecki obóz pracy, a więźniowie zatrudniani byli w okolicznym przemyśle. Stara Kuźnia pozostała w powiecie pszczyńskim do II wojny światowej, potem należała do gminy Śmiłowice, a w 1954 roku została przyłączona do Halemby. Miejscowość Kłodnica wzięła swą nazwę od rzeki, nad którą pierwsi kuźnicy stawiali swe domostwa. Osada ta leżała już na terenie Ziemi Bytomskiej. W końcu wieku ostatni mistrz kuźniczy z rodu Halembów sprzedał kłodnicki folwark Piotrowi Bujakowskiemu. W XVIII wieku Kłodnica przeszła w ręce Donnersmarcków. Według dokumentów z 1623 roku w Kłodnicy mieszkało 11 zagrodników i 1 młynarz. W połowie XVII w. istniała też karczma. Wzrost liczby ludności był powolny. W początkach XX w. mieszkało tu około 400 osób. Kłodniczanie należeli do parafii kochłowickiej. W 1909 roku zbudowano kaplicę św. Józefa, w której kochłowiccy księża odprawiali nabożeństwa. Wybudowany w Kłodnicy kościół został poświęcony w 1949 roku a samodzielna parafia powstała osiem lat później. Miejscowe dzieci do 1840 roku należały do szkoły w Kochłowicach, a później w Halembie. W 1908 roku Kłodnica otrzymała własną szkołę, którą przebudowano i powiększonow 1939 r. Po II wojnie światowej na pograniczu osady, koncern Schaffgotschów rozpoczął drążenie górniczego szybu „Godula” (współcześnie szyb Grunwald I, kopalni „Halemba”) W 1950 r. Kłonicę włączono do obszaru Halemby.
Zalążkiem osady o nazwie Halemba było zabudowanie kuźnicy, powstałej w I połowie XV wieku na północnym brzegu rzeki Kłodnicy. Kuźnicę tę nazywano pierwotnie kochłowicką, gdyż leżała na terenie należącym ówcześnie do Kochłowic. W 1487 roku wydzierżawił ją Jurga Halemba. Jego potomkowie prowadzili to przedsiębiorstwo około 100 lat. Wokół powstawały zagrody pracowników, następnie karczma należąca do mistrza kuźniczego, folwark, a także młyn wodny. Około 1530 roku mieszkało w osadzie 20 osób, w 1610 roku kuźnicę i folwark kupił bytomski margrabia Jan Jerzy Hohenzollern. Po dziewiętnastu latach majątek ten przeszedł na własność nowego pana Ziemi Bytomskiej, Donnersmarcka. Zakład hutniczy został z czasem zmodernizowany, w 1718 r. uruchomiono w nim wielki piec opalany węglem drzewnym (drugi na Górnym Śląsku), który działał do 1805 roku. Stopniowo halembska osada uniezależniła się od Kochłowic. Już w końcu XVII w. utrwaliła się jej obecna nazwa. W 1802 roku Halemba uzyskała status gminy. Niewątpliwie jej rozwojowi sprzyjał przebiegający przez środek osady gościniec, wiodący do Bytomia, Rybnika
i Cieszyna. W 1783 roku w Halembie mieszkały zaledwie 93 osoby, a w 1830 roku już 199. W 1840 roku powstała pierwsza szkoła. W 1881 roku oddano do użytku nowy budynek szkolny. Halembianie własny kościół otrzymali w 1890 roku. Samodzielną parafię utworzono w 1907 r. Wtedy też wybudowano plebanię. Początek XX wieku był okresem intensywnego rozwoju i urbanizacji. Osiedlali się tu przybysze zatrudnieni w okolicznym przemyśle, a także kupcy, restauratorzy
i rzemieślnicy. Wzdłuż głównej drogi powstawały domy typowe dla zabudowy miejskiej. Uruchomiono też agencję pocztową. W 1914 roku oddano do użytku nowoczesny, obszerny gmach szkolny. Budynek dawnej szkoły przeznaczono na siedzibę urzędu gminy. Rozwijało się życie kulturalne, działały organizacje o charakterze społecznym i narodowym. Popularnym miejscem imprez i występów artystycznych była znana Restauracja Noconia, w której znajdowała się sala widowiskowa. Ogromny rozwój miejscowości po II wojnie światowej związany był
z uruchomieniem kopalni „Halemba” i elektrowni „Halemba”.